Gunnar 70 ár

Posted on 12 September 2011

0


Gunnar Hoydal 70 ár

Tá ið tú ringir til Gunnar og skal tosa við hann, ræður um at viga sær orðini og siga tað, sum sigast skal sum skjótast. Ein long telefonsamrøða við Gunnar varir í tveir minuttir. Ein stutt samrøða í ein hálvan minutt. Ikki kemur nógv annað frá honum enn eitt hissini: “Hm … hmhm … ja … okey … alt í lagi.” Er Gunnar fámæltur, tá ið hann tosar í telefon, so er hann orðkringur orðsnillingur, tá ið hann skrivar sínar yrkingar, stuttsøgur, ritroyndir, skaldsøgur, týðingar, sangtekstir, viðmerkingar, ja, listin við tekstasløgum er langur. Eisini er hann orðkringur, tá ið hann tekur orðið um almenn viðurskifti.

Tá ið eg sum yrkingapungur ætlaði at geva út eitt yrkingasavn, var tann fyrsti, ið eg kom at hugsa um, ið kundi lesa yrkignarnar hjá mær, skyldmaðurin Gunnar Hoydal. Púrasta ósmæðin, sendi eg honum góðar 200 síður av yrkingum. Ein tíð gekk, so fekk eg eitt bræv við postinum, har hann millum annað skrivaði: “Finn tær einar 30-40 yrkingar, sum tú kann grundgeva fyri, hví tær sjálvur dámar tær.” Eg so gjørdi og hesi orðini havi eg borið við mær síðani.

Gunnar er listafólkið, ið hevur havt mest at týða fyri føroyska list í nýggjari tíð. Tað, sum Gunnar hevur fingið frá hondum, kann bólkast í fleiri partar.

 Høvundurin, Gunnar Hoydal, hevur ógvuliga stóran týdning fyri føroyskan skaldskap í nýggjari tíð. Hansara bókmentaskrá fevnir um flest øll tekstasløg.

Gunnar hevur verið í bókmentaverðini alt sítt lív. Hann hevur avgjørdar meiningar um bókmentalig viðurskifti og fagurfrøðilig virði, um teir eru av arkitektoniskum ella bókmentaligum slag hevur onki at týða. Skaldsøgurnar Undir Suðurstjørnum og Í havsins hjarta eru arkitektonisk byggiverk í skaldsligum hami. Tær reinu linjurnar og fagurfrøðiliga yvirskotið, sum eru at lesa í bókmentunum, síggjast eisini aftur í hugskotunum, hann hevur havt við býararkitekturi. Hús og søgur, ið flættast inn í hvørt annað við ymiskum litbrigdum og ymiskum tíðarbilum, eru eyðkenni, ið bókmentunum og arkitekturinum hjá Gunnari.

Gunnar hevur ævissøguliggjørt familjuna. Hetta er ein slóð, hann hevur tikið upp eftir pápan, Karsten Hoydal. Sjáldsamt og forkunnugt er at lesa skaldsøgurnar, stuttsøgurnar og ritroyndirnar og har lesa, hvussu mín egna ætt verður lýst.

Sangirnir, hann hevur skrivað til systrina, Anniku Hoydal, eru vorðnir fólkaogn. Ikki fer veitsla afturum, har “Aldan” ikki verður sungin.

Yrkingarnar eru ikki so nógvar. Yrkingasavnið Hús úr ljóði er ein tíðarvarði. Tað er friðarligt og sum heitið sipar til, so eru arkitekturur og býarbygging eisini ein partur av savninum. Ikki eru nógvar tekningar eftir Gunnar, men hann hevur sjálvur teknað tær, sum eru í Hús úr ljóði.

Gunnar hevur skrivað fleiri bøkur um listafólk. Fyrsta bók hansara frá 1972 var ein listabók um Ingolf Jacobsen á Kamarinum. Seinni hevur hann skrivað listabøkur um Ingálv av Reyni, Janus Kamban og Bárð Jákupsson.

Gunnar hevur alt tað, ið eg veit um, staðið fremst, tá ið talan er um mentanarpolitik í Føroyum. Hann hevur verið formaður í Rithøvundafelag Føroya í eitt mannaminni og var við til at stovna LISA í sínari tíð. Gunnar hevur verið við til at fingið listafólkum rættin til skapanarstuðul og harvið frið til í longri tíð at skapa sína list. Hann hevur altíð eitt væl hugsað svar, tá ið talan er um, hvussu mentanarpolitikkur eigur at verað skipaður í landinum. Hann hevur miðlað og vart dygdarlistina, samstundis, sum hann hevur skumpað áhugalistina framá.

Fyri Vencil hevur Gunnar Hoydal havt stóran týdning. Ríkað hevur hann føroyingar við sínum frágera góðu og ríku týðingum av heimsklassikarum. Í fyrsta nummarinum týddi hann “Ýl” eftir Allen Ginsberg til føroyskt. Hesa orðknøppu og bulmiklu yrkingina fekk hann flutt yvir á eitt føroyskt mál, sum íslendingar hava kaga eftir, tá ið teir skuldu týða Allen Ginsberg til íslendskt. Í komandi Vencli fer hann at ríka okkum við enn einari týðing. Hesa ferð er talan um stóru yrkingina “Reglur settar saman nakrar fáar míl oman fyri Tintern Abbey, á ferð vitjandi aftur áarbakkarnar á Wye, 13. juli 1798” eftir William Wordworth.

Vit seta her yrkingina “Heilt øgiliga og ótrúliga órættvísið sum í verðini er” eftir Ron Padgett, sum Gunnar Hoydal týddi til Vencil nummar 3.

Heilt øgiliga og ótrúliga órættvísið sum í verðini er

 

Hvat er tað sum ger okkum so órein?
Vit eru óreinari enn gorillur,
tær sum vit altíð lasta fyri ringu muruna í okkum.
Tað liggur í okkara lyndi at krógva okkum aftan fyri tað sum Darwin segði um at koma livandi undan,
sum var hetta tað ið mest ræður um í verðini: at koma undan við lívinum.
Tað er tað ikki.
Tú veitst – ivaleyst hevur tú onkuntíð hugsað tað –
at tað fer ikki at bera mannaættini til at liva
eina millión ár aftrat. Vit eru heppin eydnast tað okkum í
onnur fimmhundrað ár. Hví?
Tí at vit eru so órein
at vit heldur drepa alt og øll á jørðini
enn at geva okkum undir nakran annan:
”Gev mær frælsi ella gev mær deyðan!”
Hví siga vit ikki bara ”Grrr, nú drepa vit hvørt annað!”?

Nakrir fáir samkyndir toyggja seg móti okkum í einum vatnglasi
á einum hvítum borðdúki sum skínur í sólini
við sjóvarmálan har børn beistast,
hyggja so uttan um seg og undrast –
um tað sum vit fáa ikki sagt, tí vit royna at ímynda okkum
hvussu vit kundu dripið handan vamlisliga mannin og hasa konuna
við næsta borðið. Í kvøld kundu vit tveitt eina elektriska ódn
í songina hjá teimum. So at tey ongantíð aftur fóru at spýta á flísarnar!

Tey eru í grundini ikki so galin, tað er bara tað
at eg tosi óreint so at eg kann vera meira
sum míni medmenniskju – tað er einsligt at kenna seg sum halgimenni,
so sum eg geri í eitt sekund fimtu hvørja viku,
men tann løtan er so ógvislig at eg fái ikki reist meg
og so haldi eg at tað er onkur eftirgerð, eg kann ikki vera halgimenni,
eg eri einki trúgvandi fólk, eg eri neyvan nakað fólk yvirhøvur
uttan tá ið eg hyggi at tær og hugsi
at hetta lívið saman við tær má halda fram altíð
tí at tað er so fullkomið við øllum tí ófullkomna sum í tí er,
nakað sum tín miðja, har eitt sindur ov nógv er til,
líka sum mín hárgarður, ið ikki er til yvirhøvur!
Sum merkir at mín hárleysi skalli kenst so væl
móti tínum bleyta runda búki, sum eisini kenst so væl.
Høvdu bara øll verið vit!

Men viðhvørt eru vit øll, vit øsa okkum upp
um verðina og gera okkum so fanans órein
at vit vilja biðja verðina sleppa sær at fananum til
úr hesari, úr okkara verð. Hvørji eru øll hesi ræðuligu fólkini?
Á, hetta er omma tín, sum altíð var so góð við teg –
tú mistók hana fyri onkra aðra. Hon var í veruleikanum
ein onnur, men tað kundi tú ikki vita,
so sum tú eiheldur kundi vita at hýruvognsførarin
sparir síni oyru saman alt árið
so at hann kann fara til París at hoyra Racine á Cómedie Française.
Nú ber hann fram eina langa røðu á fronskum úr Andromake
og tú kemur fram til gøtuhornið So og So
og hóast Hektor, háborni maður Andromake, er dripin
og ein óvanliga óreinur Akilleus hevur drigið líkið av honum runt um múrarnar í Troja,
sjálvt um hon er noydd inn í trældóm og hjúnalag
at bjarga lívinum í soni sínum og fólk uttan um hana verða dripin, gera sjálvmorð og fara av vitinum, so er bilførarin í himmiríki,
hann hevur sagt tær frá um sín ræðuliga óreina lærara
í tí syndarliga skúlanum í Port-au-Prince og so
til París og aftur til franskt mál úr seytjandu øld
og haðani til Hellas og so til gøtuhornið So og So.
Bara ein órein verð hevði sett hendan mannin at koyrt bil í einum býi
har onkur uttan nakra grund fer at skjóta eina kúlu í nakkan á honumt

Tað var ein vælgerð
tá ið onkur skrivaði bæði tøl og stavir
á ein lepa við telefonina, so at vit kundu snara WAverly,
ATwater, CAnareggio, BLenheim og MAdison,
DUnbar og OCean, smáir heimar hvør sær
sum vit reka inní meðan vit snara, og ein illgerð
at broyta alt til tey beru tøl, ikki bara telefonnummur
sum gerast longri og longri, men hagfrøðiligar lýsingar,
rakstrartøl, óætlaðir krígsskaðar, andlát av jarðnøtaeitran,
lækkað keypsvirði, persónstøl, hækkað postgjøld
og allur tann garvilli Medusaflakin
sum rekur burtur alla hugsan um stuttleika
til tú snarar 1-800-MATTRES og alt fyri eitt fært eina madrassu
við øllum, góð at liggja á, og næstan undir tær
sjálvt um tú ikki ætlaði tær hana! Menninir
koma inn og siga Her er madrassan hvar er
sovikamarið? Og sovikamarið skilir, at tað sleppur ongan veg.
Tað ber ikki til at siga, at tey sum funnu upp á sovikømur eru órein,
bara eitt sovikamar kundi sagt so, hevði tað dugað at tosa.
Tað er gott, at sovikømur einki siga!
Tey høvdu kunnað hildið teg vaknan alla náttina við søgum
tú ikki legði í at hoyra. ”Einaferð langt síðani,
beint her í hesum kamarinum….” Nei, tig við tær! Halt munn,
eg vil ikki hoyra tað, orsaka at eg rópti.
Og veggirnir rapa inn í sínar hálvu ævinleikar.
Oyðingarkúlan trýstir sín skort inn í gips og pengar og huff,
so detta tær sundur, flóðirnar og fláirnar av mannasøgum,
men kúlan er ikki órein og eiheldur maðurin sum hevur um haldið
ið sendir kúluna út á sína sveiggjandi kós, men en annar maður
– og nú kemur ein kona brestandi inn á hansara skrivstovu og gevur honum ein undir vangan –
botnlinjan hjá hesum manni skiftir lit
og hann vil hava hana aftur á beint. So farvæl, hús
har vit elskaðust, flentu, grótu, ótu og hugdu sjónvarp
alt um somu tíð! Har hundurin hjá okkum bíðaði við dyrnar
við eygunum festum á handtakið, har ið eitt áarlop kom fossandi
inn í forstovuna, har eg einaferð blástist upp so at eg fylti alt rúmið
og síðani slepti luftini bara fyri at vita hvussu tað kendist,
har lítli sonurin ein sunnumorgun stóð við songarstokkin
og sang stillisliga: ”Va-a-aknið nú” fyri sínum durvandi foreldrum.
Eg kann ongantíð fara frá øllum tí góða eg havi havt í hesi íbúðini,
men kemur ein stór svørt oyðingarkúla beint ímóti mær,
hey, so fari eg! Tí tað man finnast
blíðskapur onkra aðrastaðni í verðini,
kanska enntá uttan fyri hana, sjálvt um mær dámar lítið
tómleikan í ytru rúmdini. Eg noyðist at verða
her, við mínum avmarkaða lívi og innara rúmi og við
tí ræðuliga huginum at elska alt og verða vónsvikin
soleiðis sum mamma mín varð inntil ta løtuna
tá ið hon rullaði eyguni yvir á meg so frægt sum hon orkaði
og trýsti hondina á mær, tá ið eg spurdi: ”Veitst tú hvør eg eri?”
og læt so lívið fara.

Hin spurningurin var, Visti eg hvør eg var?

Tað er ringt ikki at verða skelkaður av tilveruni.
Høpisloysið í øllum kann umskapa okkum til dýr rikin í tronga,
dýr, sum annars eru sáttlig og líkasæl,
vit físa og vísa tøkutenninar og leypa á.
Men hvussu nógv hava kent ræðsluna í tilveruni?
Var Gengis Kahn ræðslusligin um at hann sjálvur og alt annað var til?
Var Hitler, var Pol Pot?
Ella nakar annar av okkara elskuligu stórmennum í søguni?
Je le doute.
Tað var okkurt annað sum gjørdu tey órein.
Okkurt annað fekk Napoleon at halda tað vera óført
at breiða hundrað túsund blóðugar kroppar út yvir frystu jørðina.
Okkurt annað fekk . . . á, sig navnið á tínum skrímsli
og hansara hugi at oyða.
Nevn tína egnu søguligu tíð, tá ið myrkur legði seg á okkum
og fekk okkum at halda ólív vera tað frægara at velja,
sum var loysnin á hungri at tveita seg sjálvan
í eitt kar við kókandi geislavirknum gularótum!

Lívið er so ræðuligt! Eg hopi at leyvan skræðir meg sundur!
Tað er gott at hasir í svørtum hettum
fara at fletta húðina av mær og fáa meg
at gapa uppi yvir mínum innvølum ið hanga niður á gólv!
Vælsignaðir sláið naglar ikki bara gjøgnum hendurnar og føturnar á mær
men eisini gjøgnum eyguni!
Ti tað ræður um at sleppa sum skjótast úr hesari verð
við at reinsa seg sum blóðvitni.
Hetta kemur frá Honum ið ræður fyri kristna kærleikanum.
Amor sveimar uppi yvir, ørkymlaður.
Tað er langt síðani at Zeus segði seg orka ikki meira
og fór í song: skalt tú ikki vera til
er best at sova.
Kristni gudurin er sum eitt tvørligt tvey túsund ára gamalt smábarn
ið møðin rekur inn í endaleyst grenj.
Hann verður ongantíð vaksin
tí tú kanst ikki blíva vaksin tá ið fólk ikki lurta eftir tær,
og tey fáa ikki lurtað tí tey hava so nógv at gera við at vera órein
og óttast óndskapin hjá øðrum.
Hvussu kann eg lasta tey fyri tað?
Eg ræðist sjálvur. Harðskapurin í onkrum ógvisligum ræðufilmi
kann loypa hvøkk á meg,
men tað ræðuligasta er, at onkur hevur viljað gjørt filmin!
Hann er bara eitt lítið fet frá pápanum
sum tók átta ára gomlu dóttur sína og vinkonu hennara við sær
í viðarlundina og bukaði tær og stakk tær til deyðis. Á – á.
”Hann var sum øll onnur,” segði grannin, Thelma,
sum vildi vera ónevnd, tá ið tíðindafólkini spurdu hana.
Hon var sum øll onnur, og tíðindafólkini vóru eisini sum allir aðrir blóðsúgvarar.
Í summum mentanum er tað vanligt at eta veggjalýs ella fólk
ella at smyrja eftirburðin út um andlitið um náttina, at keypa sær
bil fyri prís sum hevði kunnað mettað eina heila bygd í tíggju ár,
at spilla sítt lív og, meðan tú fæst við tað,
at spilla lívið hjá øllum øðrum við!

Halló, Amerika. Nú lýsir fyri degi,
vaknið og luktið at tykkum sjálvum.
Tit lukta normalt.

Pápi mín var ikki normalur,
Hann var brotsmaður, brúkti nevarnar, ein harður hundur,
og sjálvt um hann gjørdi nógv ringt
var hann ongantíð óreinur.
Hann orkaði heldur ikki fyri óreinum fólki.
Viðhvørt smurdi hann tey av
ella kruvdi skógvarnar hjá teimum!
Eg havi ongantíð smurt nakran av,
men kanska hevði tað verið stuttligt at skorið skógvar sundur.
Ger so væl at rætta mær handan kryvjingarknívin, Thelma.

Men Thelma tekur mína áheitan illa upp,
Sjálvt um eg segði ger so væl, tí andlitið á henni líkist einum kryvjingarknívi
sum flýgur gjøgnum luftina beint ímóti og lendir
í pannuni á mær. ”Tak hann sjálvur,
títt pillhøvd!” spýtir hon, og tjúgu ár seinni
broytir hon pillhøvd til snillhøvd.
Eg skifti navn til Dillhøvd
og meldi meg til verkætlanina fyri skaldskaparvernd
so at mínar yrkingar kunnu fara út og liva undir uppfunnum nøvnum
í Utah og Muskogee.

Anna Chukno hyggur upp og sær meg
gjøgnum síni violettu ukrainsku eygu
og sigur Góðan morgun tutlandi av blíðskapi. Á,
at koyra í hestavogni saman við henni mitt um náttina
oman gjøgnum tær breiðu gøturnar í Kiev og strika
grøvina í Babi Yar úr mannasøguni!
Hon hyggur upp og spyr Hvussu vil tú hava teir?
Eg sigi Í tjúgu-dollara seðlum og hon telur teir saman
sum var luftin um hana ikki ørkymlað av hennara vakurleika
og mín kroppur gongur sundur í partar:
hendur har sum metafysikkur er, skinnabein har sum tað beljar,
knotur eru lívikostnaður og so framvegis.
Er tað ræðuligt at eg ikki fái oyst hana undir í kossum?
Nei, tað er bara vakurt at eg ikki fái oyst hana undir í kossum,
eg má heldur fara út í sólina,
vælsignaður av at hava tosað við eina sanna gudinnu
sum gav mær fýra hundrað dollarar!
Eg verði settur saman av nýggjum
nú ið bilurin koyrir eftir vegnum
og inn í mótkoyrandi illsinnisgeislarnar
sum støkka av brillunum og
fara at troka seg inn, og løtu seinni eru eyguni
umskapað til tømd kolanám
har kanariufuglar bresta útúr við ljótum sangi
sum ekkóar akkurát ongastaðni.
Í øllum føri eri eg ikki í Ruanda í 1994 ella í Sudan í 05
ella í Guantanamo ella í Tombs-fongslinum ella í onkrari veit uttan fyri Rio,
bukaður í hel og lamløstaður. Eingin kosakkur
miðar ímóti mær við svørðinum á lofti og við eygunum festum
á mín jødiska háls og við ongari tíð hjá mær
at rópa ”Tað er bara hálsurin sum er jødiskur!
Alt hitt er russiskt rætttrúgvandi!” Eingin brosar og flytir
hattin aftur í nakka og sigur við hinar, ”Latið okkum geva
hesum nekaranum eina læru.” ”Nei, takk, tygum, tað er óneyðugt,
eg eri úr Etiopia, hetta er fyrstu ferð eg eri í tykkara landi!
Tit góðu menn hava hug at skemta …

Gerið mína holu til reiðar og gloymið so, hvar hon var.
Ein breyðskorpa er nóg mikið og ein á í nánd,
Kvøldarkuldin sum sílar inn saman við tí blinda gudinum
sum er kvøldarkuldin og sum nemur við okkum
sjálvt um vit ikki orka at lyfta hondina og strúka hansara támuta skegg
har ið tvey hundrað milliónir stjørnur blunka og blaktra sum nálir.
Eg má heldur fara aftur í bankan, vit hava
bara trý hundrað og fimm og fýrs dollarar eftir.
Hasir fimtan vakurleikarnir vóru skjótt uppi.

Soleiðis sum alt er uppi.
Men óndskapur er skjótur aftur
meðan blíðskapur krevur sína egnu góðu tíð
og samhugi altíð skyggir so íðin eitt lítið sindur uppi yvir okkum og aftanfyri,
stoytir seg niður og gatar okkum tá ið vit ikki vænta tað
og bara eina lítla løtu.
Hvussu kann eg fanga hann?
Lova honum inn og so
gera kroppin til stál? Nei.
Rýmingaropini verða framvegis eftir og annars
nýtist samhuganum ikki at rýma, hann er at rýma –
úr tí fongslinum sum hvør løtan er,
og soleiðis sum hvør løta kemur fyri løtuna ið var beint undan henni
kemur hvør stoytur av óndskapi fyri tann ið var beint undan
og eftir stuttari tíð fer tær at dáma hesar stoytir,
tær og milliónir av øðrum býttlingum sum dámar at verða avrættað
í elektriska stólinum av sínum egnu kenslum. Áarrossið
situr oman á tær og hevur onga gleði av tí, tað
ikki so frægt sum varnast at tú ert undir heldur enn at tað varnast
lítla hvíta fuglin uppi á høvdinum, og tá
hann sær teg liggja flatan á jørðini
hugsar hann ikki Á-á hann bara raggar avstað
við fuglinum sitandi haruppi slotandi uttan um seg.
Halgimennið Augustinus stjól trý súrepli úr trænum hjá grannanum
og umbar seg ikki í tretivu ár, og tá var
grannin ivaleyst deyður og legði einki í
umberingar. Mamma Augustinus gjørdist halgimenni
og seinni ein býur í California – sankta Monica,
har alt er gjørt soleiðis at onnur kunnu koyra framvið,
øll uttan áarrossið sum stendur á motorvegnum
tíðliga um morgunin og geispar aftan fyri teir høgu bummarnar.
”Halló,” tykist hann at rína, ”Vit fáa ikki verið vinir
og vit fáa ikki verið fíggindar, eg eri sum samhugin,
gangi beint hinumegin, og sama ger
hvussu ofta tú so rennur á meg og doyrt tí tú lærdi ongantíð
at renna á meg og liva.” So raggar hann avstað aftur.
Kann sankta Augustinus vera so nógv framfarin?
Eg helt at samhugi gjørdi fólk løtt á sporinum
ella í øllum førum ljós, soleiðis sum hann lýsir
í málningum, nakað sum skrúvublaðið
sum tey funnu beint tá ið skrúvan losnaði
úr veinginum á flogfarinum, sum sankta Monica sat í á veg til himmals,
smílandi sum hevði hon nústani vitað hvussu hon skuldi smíla
fyrsta smílið hjá nøkrum halgimenni, eitt lyfti um tað fullkomna
í øllum sum er og ikki er.

Gunnar Hoydal týddi

OMR