Hátíðarhaldið fyri Karsteni Hoydal

Posted on 31 mars 2012

0


Seinnapartin í dag var minningarhátíð fyri Karsteni Hoydal, sum hevði fylt 100 ár 28. mars í ár. Í hesum sambandi var minningarsteinur avdúkaður.

Steinurin stendur beint framman fyri kantinuna í tí stóra gula bygninginum. Við síðuna av steininum standa tey bæði høgu og hábærsligu trøini, sum Karsten Hoydal sjálvur plantaði í 1924.

Hátíðarhaldið byrjaði við, at rektarin í miðnámsskúlanum í Hoydølum, Mikkjal N. Helmsdal, beyð fólki vælkomnum.

Mikkjal N. Helmsdal

Síðani sang studentaskúlakórið undir leiðslu av Hans Paula Tórgarð úr kantatuni, sum varð skrivað, tá ið Studentaskúlin skuldi vígast í 1965. Kantatan varð tó ongantíð framførd, so hetta gjørdist ein frumframførsla. Tað er fyrverandi lærarin í Hoydølum, Eyðun Sørensen, ið hevur gjørt tónleikin og Karsten Hoydal hevur skrivað orðini.

Studentaskúlakórið undir leiðslu av Hans Paula Tórgarð

Síðani helt Heðin M. Klein ein røðu. Hana prenta vit her:

Heðin M. Klein

Skaldið Karsten Hoydal

(1912-2012)

Í 1965 flutti eg av bygdini. Eg fór at ganga í realskúla, sum tá var í Hoydølum eisini, búði á kostdeildini, har tey tuberklasjúku fyrr høvdu búð. Landslagið var nýtt, grót og trø og mjúka lægdin, har áin niðri á sløttum ringdi seg dovisliga oman á Boðanes, har hon stoytti seg útav niður í Boðanesgjógv. Eisini ljóðini vóru nýggj, kann henda fossurin aftan fyri Nýggja Húsið kámloftaðist, men brimdun hoyrdist einki, í staðin eitt nýkomið: suðið og súsið úr trøunum, sum í senn nørdi og doyvdi heimlongsulin, men eisini ruraði meg í svøvn um kvøldarnar.
Eg visti væl, at ein av landsstýrismonnunum, sum æt Karsten Hoydal, var vaksin upp á sanatoriinum í Hoydølum, hevði hoyrt um tað heimanífrá. Nú visti eg eisini, hvar hann búði, í tí lítla reyða húsinum uppi á Hálsi. Og onkuntíð á veg oman til Havnar ella niðanaftur á kostdeildina (sum tað nú æt) kundi tað bera so á, at vit møttu honum: einum stórum, vælvaksnum, ljóshærdum manni, sum hugdi grant, sera álvarsamur og heldur syrgin í eygunum at okkum, hildu vit, muðurin eitt vet læstur, hann mundi hava sítt at stríðast við í løgtinginum, hugsaðu vit.
Og í einari av lesibókunum, vit brúktu í Hoydølum, stóð ein yrking hansara, Út frá grýtutum strondum æt hon, hon líktist burturúr og var nógv øðrvísi enn tær yrkingar, vit fyrr høvdu sæð, hon ljóðaði soleiðis:

Út frá grýtutum strondum
rógvi eg lítla bát mín
snimma á morgni –
stevni beint móti sólarinnar logandi hjóli
– veldugt stiklar tað upp undan havsbrúnni,
vermir meg í bakið,
breiðir gull og roða yvir líðir og fjøll.
Fuglar syngja, sjógvur leikar um árablaðið.
Á, vælsignaða sól –
eg síggi títt grøna verk,
tað lýsir uttan um hús míni inni á landi. –
Glitur bert tú á sjógvin,
ger hárini á handarbaki mínum livandi sum grøs,
– og djúpt undir bátinum,
har sum eygu míni røkka ikki at,
setir ljós títt niður í skyggjandi fiskaeygu.
Yvir og undir mær vermir tú og lívgar –
og inni í mær, sum rógvi yvir dýpini,
elur tú bjartar sólir
at lýsa mær leið bæði burtur og heim.

Yrkingin festi seg beinanvegin í minnið – og sinnið, hon hugtók. Eg visti tað longu tá, men eg dugdi ikki at siga hví. Veri so tað, at hon var rímleys prosayrking (sum eg heldur ikki dugdi at siga), men tað var heldur ikki tað, ella rættari: tað var nógv meira enn tað. Hvat var tað so við henni? Hon var einføld, beinleiðis, óuppgjørd. Ein søga, øll kundu skilja, daglig mynd av gerandisligari hending, og kortini hásongur, men uttan prýði, uttan uppgjørt skreyt. Yrkjarin er til steðar, hann er eg, sum talar bæði á sólina, sum er , men eisini á okkum øll við síni fløvandi sólskinsrødd um tað, sum hjartað er so fylt av, at tað lovprísandi flýtur yvir: um sólarinnar logandi hjól yvir skaldinum, um hennara vælsignaða verk, sum er so magnandi, at tað elur ikki bara eina, men ótaldar bjartar sólir innan í skaldinum. Sólin er meir enn ein stór estetisk uppliving, hon er tann veldugi, sjónligi lívgarin, ikki bara uppi á landi, men eisini djúpt undir bátinum:

… har sum eygu míni røkka ikki at,
setir ljós títt niður í skyggjandi fiskaeygu …

Her er skil og lívsjáttandi samanhangur, sum yrkjarin alt lívið søkti og leitaði eftir, at fáa – sum hann onkuntíð tók til – „greipað saman tað, sum sundur var skilt”. Man tað ikki samanumtikið vera tann allarsjónskasta tátturin í skaldskapinum hjá Karsteni Hoydal?
Seinni hugsaði eg, at hann upplivdi hesar lívgandi ljósløturnar so inniliga intenst, tí at tær onkurvegna vardu fyri tí deyðan dapra myrkri, hann hevði livað so nær í sínum barndómi: ’eg orki ei at myrkja mínar ljósu sjónir av’.
Men nú vilti eg meg aftur burtur í vaksnamannapráti og høvuðbrýggi. Eg minnist væl, fyrstu ferð eg sá yrkingina, hvussu eg ovfarin bleiv við at undrast á regluna:

… ger hárini á handarbaki mínum livandi sum grøs …

Seinni skilti eg (tað visti eg ikki tá), at grøsini/grasið – saman við øðrum føroyskum náttúrufrumevnum sum mold, vatni, sjógvi og steinum – var í skaldskapi hansara ein høvuðskelda, hann leitar aftur til í ymiskum samanhangum og finnur aftur um allan heim, eisini í Kina, har sum „bambus er gras”:

Lítið visti eg,
borin til grót og gras,
at ytsta kimiliga pettið,
faðir skar av bambustráðu,
gav mær til boga,
áðrenn hann gjørdi dorgina uppundir,
var toppurin av einum strá.

Og so steinsangir hansara, grótsálmarnir, sum William Heinesen nevnir! Munnu teir ikki vera tað sjáldsamasta í hansara skaldskapi, tað allar-upprunaligasta? Eitt yndi til grót og steinar og tinnur, sum hann vil vera við, at mamma hansara hevur lagt niður í hann: „gævi nýgitin songur fær grótfasta røð / og ljóma av fagrastu steinum.“ Her er av sonnum ein bønandi sálmatóni, har sum grótið fær eina ákallandi, ókonventionella, sakrala løðing, verður so at siga eitt avbjóðandi „samleikahav“ hjá skaldinum at lyfta:

Loysir tú tøgn, fært steinin at svara,
eigur tín songur anda og mót,
tá kanst tí laða ein livandi varða:
fuglar og blómur og syngjandi grót.

Eitt annað umráðandi og afturvendandi skaldskaparevni er tað sjónborna. Eyguni, glómurnar, eygnagloppið. Tað er til sum samfingin partur ella sum hjáveiða í allari yrking hansara, har sum eygleiðingin verður loftað so at siga á flognum: „sólin spann við langan favn / ljósið, í rúmdini dvaldi” – men í øðrum yrkingum er sjónburðurin sjálvur høvuðsevnið. Gitnastur í hesum samanhanginum er ivaleyst yrkingabólkurin Songur til Listaskálan (vanliga nevnd Listaskálakantatan), eitt sermerkt verk í hansara lýriska skaldskapi. Vit, sum upplivdu framførsluna, tá ið Listaskálin læt upp í 1970, gloyma tað ongantíð!
Sæð í tíðarrøð, frá savni til savn, ber til at siga, at skaldskapur hansara spakuliga flytur seg frá tí einfalda, tí eitt sindur góðvarna, opna í kenslu og hugsan, til tað samansetta og hugspekiliga. Yvir nógvum av hansara fyrstu verkum hvílir ein „frum-sansaður” opinleiki, ein blygdan og ein natúrligur frískleiki, til dømis í søguni Eitt summarkvøld við Rockall og í yrkingini Barnið, bergið og blómurnar, sum báðar hava tað nervina í sær, at tær ongantíð eldast.
Ein munandi íblástur frá miðskeiðis í 1950-árunum og frameftir, ikki minst formliga og í áskoðan á samfelag, skaldskap og yrking yvirhøvur, stavar frá uppihaldinum nøkur ár í Suðuramerika um hetta mundið. Henda mennandi ávirkan sæst væl aftur summstaðni í savninum frá 1960, men eisini í teimum stórslignu – monumentalu – yrkingum, hann seinni skrivaði, slíkum sum Svønlendi, Bambusljóð, Songur til Listaskálan, Til Ruth, Brúgvar – og fleiri …
Í tíðarrøð er ein menning sjónlig í lýriska skaldskapinum. Treysti og vantreysti, tað jaliga og neiliga liggja so nær í skaldsins erkvisna, skiftandi sinni og huglag. Men yrking hansara verður tess djúpari og sterkari, tess betur yrkjarin megnar at flætta alt saman í eind, hetta stutta kvennkynsorðið, sum er eitt av yndisorðum hansara, og sum hann alsamt tráar eftir:

Hvørva skal eg eins og døgg á strá,
dagur fer við lotinum langt inn í fjara søgn,
ljóð av ævinligum vøtnum verður rødd mín tá:
suð úr áaum, dun av sjógvi og hin djúpa náttartøgn.
Tá ið tyngdin er loyst upp úr mínum kroppi
– gjøgnum myrka mold og vatn fær flog –
kanska lív úr mínum eygnagloppi
tá í nýggjum glómum kyndir log.

Sum skald stendur Karsten Hoydal á markinum millum tvey ættarlið, sum skrivandi maður hevur hann røtur aftur í farna tíð. Men leitandi, hjáverandi, sum hann var, stirðnaði hann ongantíð, men er natúrliga vaksin inn í nýggjar tíðir við øðrum umstøðum og øðrvísi vandamálum, sum føroyingur og sum heimsborgari. Fáur, kanska eingin, hevur sum hann bundið saman í føroyskum skaldskapi, inneftir og út í heim – og ivaleyst fari eg ikki skeivur, tá ið eg telji enduryrking hansara úr fremmanda málum sum lið í hesum sama.
Hugsjónarmaður var hann. Manngóður. Humanistur av tí góða, gamla skúlanum. Har, hann var, vildi hann muna, ikki bara sum skald, men eisini sum menniskja og samfelagsborgari. Hann var av sonnum leitandi maður við breiðum sjónarringi. Nærlagdur og samvitskufullur. Hann kundi vera hugtikin, og hann kundi at vera kritiskur, men hann vildi altíð hava andbornan botn undir tí, sum gjørt var:

Stevna vit fram á ókendum leiðum
dagar og nætur á vandaferð,
køvir í sorgmyrkri av, tó gleðin
ljósa og gyklandi stavnhaldið er.
Okkum er vón, sum í girndum sleingjast,
ótolin leita í hvørja ætt:
hondin, sum heldur um stýrisvølin,
sameinir tað, ið er syndrað og spjatt.

31.03.12

Heðin M. Klein

Eftir at Heðin hevði hildið sína góðu røðu, varð steinurin avdúkaður. Steinurdin heldur seg til tey trý H’ini, sum høvdu so nógv at siga fyri Karsten. Steinurin sjálvur var úr Hoyvíkini, hann stendur í Hoydølum og skeljasandurin rundan um steinin er av Hvítanesi. Á steininum stóð henda plátan:

Minnisplátan

Síðani las Annika Hoydal tvær yrkignar og endaði við at syngja sangin “Dropar”.

Annikal Hoydal

Bárður Person las stuttsøguna “Summarkvøld við Rockall”.

Bárður Persson

At enda takkaði Jákup Símun Simonsen fyri. Hann mannaði saman við Heðini M. Klein og Ingrid Sondum nevndina, ið skipaði fyri øllum. At enda sang fjøldin “Landið eg bar við mær”.

Fjødin syngur

Hetta træið plantaði Karsten Hoydal í 1924

Ein vakur dagur

"Stundin er nú stillur at vera ... "

Gunnar Hoydal, Egil Hoydal, Kjartan Hoydal og Annika Hoydal

OMR

Advertisements